“Eenzaamheid is een NORMAAL onderdeel van het leven en dat ons ALLEMAAL treft. Dat betekent niet dat we zielig, gek of incompetent zijn.  Zolang we eenzaamheid zo stigmatiseren doen we onszelf tekort. Mensen zijn ten diepste SOCIALE WEZENS die behoefte hebben aan nabijheid, intimiteit en erkenning, een behoefte die niet op elk moment in ons leven wordt ingevuld.  Daarom is eenzaamheid iets ONVERMIJDELIJKS dat we op verschillend punten in ons leven tegenkomen. Het kan komen en gaan, soms is het RUSTIG AANWEZIG op de achtergrond, en soms is het gevoel zo URGENT dat we naarstig op zoek gaan naar ene oplossing.

Eenzaamheid is – net als honger en dorst – een SIGNAAL dat we iets moeten doen om in een levensbehoefte te voorzien: de behoefte aan sociaal contact, of een andere vorm van verbondenheid.

Het is een emotie die ons UITDAAGT om CREATIEF te worden, na te denken en in actie te komen om de situatie te verbeteren en verlichting te vinden.

Eenzaamheid zet dus KRACHTEN in BEWEGING die maken dat het pijnlijke gevoel weer overgaat of dat we er beter mee kunnen omgaan.”

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; p. 10 – 11

Onderzoeksvragen: 
- Is eenzaamheid deel van jouw leven?  
- Hoe kijk jij ernaar? Als een persoonlijk falen? Of als een moment van reflectie?

Wat zeggen filosofen over eenzaamheid? SCHOPENHAUER: Eenzaamheid daagt ons uit om iets van het leven te maken en te zorgen dat we GOED GEZELSCHAP zijn voor ONSZELF.  NIETZSCHE: Eenzaamheid is een VOORWAARDE om VRIJ te kunnen denken. Het is volgens hem nodig om AFSTAND te nemen van anderen en vrij te zijn van ‘beroep, partner, kind, vrienden en maatschappij.’

JEAN-PAUL SARTRE: Afstand nemen van anderen is essentieel om vrij te kunnen denken, volgens deze existentiefilosoof. In tegenstelling tot Schopenhauer en Nietzsche kunnen we ons niet volledig afzonderen van anderen. We hebben ANDEREN NODIG om TOT WASDOM TE KOMEN.  ‘Niet in de afzondering zullen we onszelf ontdekken, maar onderweg, in de stad, in de menigte, als ding onder de dingen, als mens onder de mensen. Alleen via anderen komen we tot diepe inzichten over onszelf en vinden we onze authenticiteit.  We moeten zorgen dat we niet geleefd worden door anderen, maar hebben ANDEREN NODIG om onze eigen identiteit te vinden.

Dat is geen gemakkelijke OPGAVE.  De vrijheid om ons leven zelf vorm te geven is beangstigend en confronteert ons met existentiële eenzaamheid.  
Onderzoeksvragen:
- Herken je deze manier van denken bij jou?  
- Wat past bij jou? Wat is lastig? Wat is bevrijdend?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; p. 13 – 14

We zijn niet meer automatisch ingebed in sociale netwerken en de onderlinge relaties zijn vluchtiger en minder stabiel geworden.  Pools-Britse socioloog ZYGMUNT BAUMAN: We leven tegenwoordig met de CONSTANTE ANGST om BUITENGESLOTEN te worden, op sociaal, economisch of digitaal gebied. We zijn digitaal wel verbonden met de hele wereld, maar ervaren ook meer gevoelens van eenzaamheid.  Technologie kan mensen VERBINDEN, maar kan gevoelens van eenzaamheid ook versterken omdat de contacten OPPERVLAKKIGER zijn.

Amerikaanse socioloog SHERRY TURKLE: Mensen zijn constant met elkaar verbonden, maar MISSEN ECHTE INTIMITEIT omdat digitale communicatie fysieke nabijheid niet kan vervangen. Omdat ons leven veel zichtbaarder is voor anderen, zijn we meer ONDERHEVIG aan het OORDEEL van ANDEREN en moeten we ons voortdurend verantwoorden voor wie we zijn en wat we doen.

Duits socioloog GEORG SIMMEL: Sociale verbanden zorgen voor de overdracht van opvattingen, houdingen, waarden en normen die gangbaar zijn in de samenleving, en daarmee bijdragen aan   de SOCIALE INTEGRATIE. Het is dus een noodzakelijke voorwaarde voor een goed functionerende samenleving.

Onderzoeksvragen:  
- Hoe hebben digitale middelen invloed op jouw sociale aanvaarding? Dragen ze bij connectie of creëren ze angst?  
- Hoe ervaar jij de invloed van het oordeel van anderen omdat we zichtbaarder zijn via sociale media?  
- Verminderen sociale verbanden door het afnemen van fysieke ontmoetingen?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; p. 14 – 15

“In de PSYCHOLOGISCHE benadering van eenzaamheid ligt de nadruk op het BELANG van BETEKENISVOLLE RELATIES  voor ons persoonlijk functioneren; ze voorzien in onze behoeften aan INTIMITEIT en VEILIGHEID, bieden verschillende soorten steun, en zorgen ervoor dat we beter kunnen omgaan met problemen en tegenslagen. Het gemis aan zulke relaties leidt tot eenzaamheid en heeft negatieve gevolgen voor ons welbevinden en geluk. Wanneer eenzaamheid chronisch is, zijn er schadelijke gevolgen voor de psychische en fysieke gezondheid.   De plannen om eenzaamheid als overheid aan te pakken, is belangrijk. Maar …

Veel minder aandacht is er voor de EXISTENTIELE ASPECTEN van  EENZAAMHEID die in de filosofie centraal staan.  De opvatting dat eenzaamheid een ONVERMIJDELIJK aspect van echt menselijk leven is, is vrijwel geheel uit beeld geraakt. EXISTENTIELE EENZAAMHEID gaat gepaard met een gevoel van LEEGTE, VERVREEMDING, VERLATENHEID of ZINLOOSHEID …

Door de sterke nadruk op autonomie, zelfredzaamheid en economische waarde kan eenzaamheid worden gezien als een persoonlijk falen en blijft het taboe op eenzaamheid bestaan.  Dit boek is bedoeld om dat TABOE te SLECHTEN en duidelijk te maken dat eenzaamheid iets is dat BIJ HET LEVEN HOORT.”

Onderzoeksvragen:

• Hoe ervaar jij het verschil tussen psychologische en existentiële eenzaamheid?
• Hoe sta jij tegenover het idee: ‘Eenzaamheid hoort bij het leven!”
• Wat speelt voor jou het meest om je veilig te voelen: veel vrienden en betekenisvolle relaties of het belang van een zinvol leven te leiden? En hoe verhouden zich die tegenover elkaar, in jouw leven?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; p. 17 – 19

De behoefte om ergens bij te horen en zich te verbinden met anderen, is een fundamentele menselijke BEHOEFTE, die in alle culturen terug te vinden is. De NEED TO BELONG  is de behoefte aan intimiteit en vriendschap, de behoefte om liefde te geven en te ontvangen.

Daarbij dwingen contacten met anderen ons om NA TE DENKEN over de persoon die we willen zijn en dragen op die manier bij aan de ontwikkeling van een persoonlijke identiteit.

Toch zijn contacten op zich niet voldoende. De NEED TO BELONG  wordt vervuld als we ons GEACCEPTEERD en ONDERSTEUND VOELEN door anderen.

Erbij horen gaat dus niet alleen om de AANWEZIGHEID van anderen, maar om betrokkenheid, werkelijk gehoord en gezien worden, en de ervaring van vriendschap, wederkerigheid en sociale steun.

We hebben anderen nodig om onze IDENTITEIT te ONTWIKKELEN, gezamenlijke idealen tot uitdrukking te brengen en een ZINVOL LEVEN te leiden.

Onderzoeksvragen:

• Hoe uit zich ‘The need to belong’ bij jou?
• Hoever ga je om je geaccepteerd en ondersteund te voelen?
• Hoe sterk heb je anderen ‘NODIG’ in je leven? Hoe sterk steun je op hen?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Hoofdstuk I, Erbij horen; p. 23 – 29

De behoefte om ERBIJ te HOREN wordt niet alleen vervuld door relaties met een partner, familie of vrienden, maar het is ook belangrijk om mee te doen in het maatschappelijke leven.  Wie werkt, neemt deel aan sociale netwerken, leert normen en waarden en levert een bijdrage aan de samenleving.

 Maar ook dat is niet voldoende. ZINVOL WERK doen, waar je het gevoel hebt dat je ertoe doet, dat je een zekere autonomie hebt in je werk en als je er trots op kan zijn. Werk waarin we onze capaciteiten en talenten kunnen benutten, zodat we onszelf kunnen ONTPLOOIEN en een eigen IDENTITEIT ontwikkelen.  Werk is dus een FUNDAMENTELE VOORWAARDE voor een gezonde persoonlijke en sociale ontwikkeling volgens de Duitse filosoof Axel Honneth.
Onderzoeksvragen:

• Hoe ervaar jij het belang van ‘werk’ in je leven?
• Wie zou je zijn, hoe zou je je voelen, als je werkloos werd?
• Hoe belangrijk is ‘zinvol’ werk voor jou? Zou je van baan veranderen als je je werk niet meer zinvol vindt?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Hoofdstuk I, Maatschappelijk meedoen; p. 43 – 45

Brengt VERSNELLING VERVREEMDING met zich MEE?

Volgens de Duitse socioloog Hartmut Rosa leven we in een tijd die gekenmerkt wordt door een cultuur van versnelling, controle en instrumentalisering.  
Gevolg één: Daardoor kunnen we steeds meer doen in minder tijd: werk, sociale contacten, reizen, zelfontplooiing.  Ook gewoontes, normen, banen, modes, relaties en identiteiten veranderen sneller. Wat vandaag normaal is, kan morgen alweer achterhaald zijn.  
Gevolg twee: Functionele of instrumentele relaties worden belangrijker omdat ze nuttig zijn voor het realiseren van onze persoonlijke ambities en onze persoonlijke ontwikkeling. Deze relaties worden steeds opnieuw bekeken in het licht van keuzemogelijkheden of veranderende individuele voorkeuren. Soms brengen we ze bewust tot stand, houden ze aan of verbreken ze als ze niet meer nuttig zijn.  
Gevolg drie: Dat vraagt van ons dat we personen en situaties kunnen inschatten en weten hoe we anderen moeten tegemoet treden om de juiste indruk te maken.  

Het vergt een GROTE ZELFSTURING en vereist bovendien dat we ons bewust zijn van ons eigen ontwikkelingsproces, dat we ons denken en handelen voortdurend bevragen en actief onze mogelijkheden onderzoeken.

Volgens Rosa kan dit leiden tot een gevolg van VERVREEMDING, het gevoel dat we niet echt meer in contact staan met de wereld en de mensen om ons heen.  De ontwikkeling van een ‘ZELF’ is dus een project waar we PERMANENT aan WERKEN, in relatie tot de omgeving om goed te functioneren. En dat we in dat opzicht denken dat we soms/vaak tekortschieten, ligt op de loer.  

Onderzoeksvragen:

• Hoe ervaar jij de versnelling? Druk? Ratrace?
• Welke kwaliteiten heb je nodig om in deze versnelde tijd bij je eigen ontwikkelingsproces te blijven?
• Wat roept ‘vervreemding’ op bij jou? Vervreemding van jezelf en van anderen? Of ervaar je het meer als ‘afscheiding’ of ‘gebrek aan verbinding’?
  
  Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Hoofdstuk I, Maatschappelijk meedoen; p. 50 – 54
• 

Ervaringen in onze vroege jeugd hebben dus invloed op de manier waarop we in ons volwassen leven met anderen omgaan. Kinderen met verzorgers die responsief, attent, lief en begripvol reageren op hun behoeften ontwikkelen over het algemeen positieve overtuiging over zichzelf en voldoende vertrouwen om nauwe relaties met partner en vrienden aan te gaan.  Kinderen met verzorgers die afstandelijk of afwijzend op hun behoeften reageren, zijn in hun latere leven minder geneigd om hulp of steun bij anderen te zoeken.

Familierelaties zijn relaties die we NIET zelf kunnen KIEZEN. De relaties binnen een gezin of familie kunnen liefdevol en ondersteunend zijn, maar ook heel complex, of zelfs belastend.  Omdat levenslange familierelaties tegenwoordig minder vanzelfsprekend zijn, is het belang van VRIENDSCHAPSRELATIES TOEGENOMEN.

Vriendschappen:  - ontstaan niet vanzelf, we moeten erin investeren, - kosten tijd en emotionele inspanningen, - vergen tijd en aandacht om de ander te leren begrijpen en elkaar te leren vertrouwen, - vereisen een centraal kenmerk van wederkerigheid, - steunen op voldoende zelfvertrouwen om initiatief te nemen, contact te leggen, bereid zijn om iets van onszelf te delen en ons open te stellen voor de ander.

VRIENDSCHAPSRELATIES zijn overigens niet alleen positief. Ze kunnen ook gepaard gaan met SOCIALE DRUK. SOCIALE MEDIA kunnen ons helpen om vriendschappen op te bouwen en te onderhouden, maar vriendschappen ook onder spanning zetten en tot diepe eenzaamheid leiden.

Onderzoeksvragen

• Hoe belangrijk zijn familierelaties versus vriendschapsrelaties voor jou? Kan het ene het andere vervangen? Is het een aanvulling?
• Hoe ervaar je eventuele spanning binnen deze relaties? Wat mist die relatie dan?
• Hoe ervaar je eenzaamheid binnen deze relaties?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Hoofdstuk I, Maatschappelijk meedoen; p. 60 – 64

Emotionele eenzaamheid heeft NIET zozeer te maken met de OMVANG van het netwerk dat iemand heeft, maar met het soort relaties in dat netwerk.  Het gaat om een gemis aan relaties waarin  VERTROUWDHEID,  NABIJHEID en  EMOTIONELE STEUN centraal staan.   Hechte relaties waarin emotionele steun wordt uitgewisseld, komen alleen tot stand als we anderen vertrouwen, ons kwetsbaar kunnen opstellen, en onze emotionele behoeften durven tonen. Het opbouwen van vertrouwelijke relaties vraagt bovendien tijd en wederzijdse motivatie om in de relatie te investeren.

Onderzoeksvragen:

• Ken je EMOTIONELE EENZAAMHEID in een relatie?
• Wat versta je onder ‘investeren in’ een relatie? Geloof je dat dit van belang is?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; Hoofdstuk II, Emotionele eenzaamheid; p. 84

In tegenstelling tot sociale en emotionele eenzaamheid is een existentiële eenzaamheid een DIEPE, INNERLIJKE ERVARING van eenzaamheid, een gevoel van LEEGTE EN VERLATENHEID die samenhangt met je bent en de onmogelijkheid om dat aan anderen te laten zien.   De filosofe MARLEEN MOORS beschrijft het als een gevoel dat je je ZIJNSVRAGEN en ZIJNSKWESTIES niet met een ander kan delen en teruggeworpen ben op jezelf, zonder te kunnen vluchten in een symbiose met iemand anders.

In de filosofie wordt eenzaamheid van oudsher gezien als een FUNDAMENTELE CONDITIE die bij het menselijke bestaan hoort. Het is een wezenlijk aspect van het leven omdat elk mens uniek en afgescheiden is, en uiteindelijk op zichzelf is aangewezen.

Volgens MARTIN HEIDEGGER: ons eigenlijke, AUTHENTIEKE ZELF moeten we op dat ‘men’ veroveren door de verantwoordelijkheid te nemen voor ons eigen bestaan. Wanneer we ons aanpassen aan de omgeving en ons laten leiden door verwachtingen van anderen, dan ontkennen we onze eigenheid en verliezen we onszelf.

Onderzoeksvragen:

• Herken jij ‘leegte en verlatenheid’ ook al heb je veel relaties? En hoe ervaar je dat?
• Hoe ervaar je het idee dat je in je diepste wezen uiteindelijk ‘alleen’ bent.
• Hoe is de verhouding tussen het gevoel van ‘alleen zijn’ en verbonden weten’ in belangrijke relaties voor jou?  

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; Hoofdstuk II, Existentiële eenzaamheid; p. 100

De VRIJHEID om ONSZELF TE BEPALEN en een authentiek mens te worden, gaat volgens Jean-Paul Sartre gepaard met existentiële angst voor de onbeperkte mogelijkheden en de verantwoordelijkheid die dat met zich meebrengt. Deze angst maakt ons bewust van het feit dat we uiteindelijk OP ONSZELF zijn AANGEWEZEN.  Ze is een pijnlijke emotie, een gevoel van leegte, vervreemding, isolatie, verlatenheid, of het gevoel HOMELESS IN LIFE te zijn. Dit pijnlijke gevoel is volgens Sartre ook de MOTOR om iets van ons leven te maken. Het zet ons aan om te WORDEN WIE WE ZIJN, en ons ware zelf te tonen.

Heidegger en Sartre zien existentiële eenzaamheid niet louter als een negatieve ervaring, maar ook als een potentie, omdat het gevoel ons aanzet tot persoonlijke ontwikkeling en innerlijke groei.  Het is de weg naar zelfkennis en authentiek leven; DOOR EENZAAMHEID TEN VOLLE TE DOORLEVEN, KUNNEN WE ONSZELF WORDEN.

Onderzoeksvragen

• Geloof je dat ‘alleen kunnen zijn’ een voorwaarde of motor is tot vrij zijn?
• Geloof je dat ‘alleen kunnen zijn’ een voorwaarde is tot betere relaties?
• Hoe beleef jij het ‘eenzaam zijn’ als bijdrage om steeds beter jezelf te worden?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans; Hoofdstuk II, Existentiële eenzaamheid; p. 100 - 101

1 Het GEMIS aan VERBONDENHEID met anderen die op een of ander manier ondersteunend zijn voor onze persoonlijke ontwikkeling.  2 Het gemis AAN ONSZELF omdat we te veel worden opgeslokt door anderen, en niet meer goed thuis zijn bij onszelf. Gezins- en familierelaties zijn niet altijd positief en helpend. Daarom worden zelfgekozen relaties steeds belangrijker voor ons individuele groeiproces.   Als de verhouding tussen ons ‘zelf’ en de verwachtingen van de omringende omgeving uit balans raakt, voelen we ons eenzaam omdat we ons niet gezien en gekend voelen als de persoon die we zijn. Dat betekent overigens niet dat we altijd weten wat ons ‘zelf’ is. Het leven is een DOORLOPENDE ZOEKTOCHT die gepaard gaat met twijfels en onzekerheden, ook in dit opzicht.

Onderzoeksvragen:

Hoe herken jij de twee soorten van gemis?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Deel V, SLOT; p. 195 – 197

Volgens psychiater en traumadeskundige Bessel van der Kolk heeft vrijwel al het menselijke lijden betrekking op problemen met het opbouwen en handhaven van BEVREDIGENDE RELATIES. Hij stelt dat praten over pijnlijke gevoelens kan helpen om ze te VERWERKEN, terwijl erover zwijgen tot de DOOD VAN DE ZIEL leidt.  Of zoals psycholoog en eenzaamheidsonderzoeker John Cacioppo kan eenzaamheid je INKAPSELEN en als een SCHIMMEL of VACHT om je heen groeien, en zo een beschermlaag worden die contact onmogelijk maakt.

Daarom is het belangrijk om eenzaamheid bespreekbaar te maken en niet langer terughoudend te zijn over het gemis dat we ervaren. Dat eenzaamheid moeilijk aan anderen uit te leggen is, betekent niet dat we het niet moeten proberen, bij iemand die dicht bij ons staat en die we VERTROUWEN.

Onderzoeksvragen:

• Hoe belangrijk is het om te praten over eenzaamheid zonder in zelfbeklag te vervallen?
• Kies je eerder voor de eenzame weg van alles intern te verwerken of treed je naar buiten om je pijn te delen?
• Neig je eerder naar inkapselen of naar openstellen voor?
• Wat is wenselijk voor jou in pijnlijk gesprek?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Deel V, SLOT; p. 201

Eenzaamheid is een NORMALE EMOTIE waar iedereen in het leven mee te maken krijgt. Het is een gevoel dat ONAANGENAAM EN PIJNLIJK is, maar ook een SIGNAAL dat ons aanspoort om iets te doen, een drijvende KRACHT voor persoonlijke GROEI en ZELFONTDEKKING. Daarom is het belangrijk om eenzaamheid te accepteren en ONDER OGEN te ZIEN, en het gevoel niet te verbergen of te ontlopen.   Eenzaamheid dwingt ons om na te denken over onszelf, over ons leven, ons gedrag, over relaties die we hebben en relaties we graag zouden willen.  Het DAAGT ons UIT om alternatieven te bedenken, die anders niet in komen en zet ons IN BEWEGING om die alternatieve te realiseren.

Onderzoeksvragen

• Hoe verhoud je je tot het idee: 
   * in eenzaamheid zit een kracht
   * eenzaamheid kan een drijvende kracht zijn
   * eenzaamheid kan je in beweging zetten?
• Hoe lukt het jou om ‘momenten van eenzaamheid’ waarachtig onder ogen te zien? En wat doet dat met jou?

Uit: De kracht van eenzaamheid; Anja Machielse, uitgeverij Pelckmans;  Deel V, SLOT; p. 203